Rynek 50 plus

Wszystko ziele

Zioła w obrzędowości i zdobnictwie ludowym
Wszystko ziele
Było w kościele,
A ja, kolący oset,
Tom do kościoła nie poszedł.

Rośliny zawsze fascynowały i zachwycały człowieka. Botaników, ale i zwykłych ludzi, intrygowały szczególnie zioła, czyli rośliny posiadające składniki lecznicze. Zbierano je, opisywano oraz studiowano ich oddziaływanie na zdrowie człowieka. Powszechnie wierzono w ich właściwości magiczne. Zioła wykorzystywano podczas obrzędów, w przestrzeni symbolicznej funkcjonowały chociażby jako atrybuty świętych, stylizowane kształty roślin to  też jeden z najbardziej popularnych motywów zdobniczych. Ziołom, roślinom, które wrosły i splotły się nierozerwalnie z ludzką kulturą, poświęcona będzie nie tylko tegoroczna Noc Muzeów, ale i wystawa „Wszystko ziele. Zioła w obrzędowości i zdobnictwie ludowym”, której wernisaż odbędzie się właśnie podczas Nocy Pełniej Ziół, 20 maja.  Poprzez rzeźby, fotografie, obrazy święte, szkło i ceramikę, stroje i tkaninę opowiemy o ważnej roli roślin w życiu człowieka, o ich obecności w sferze jego duchowych doznań i codziennego życia.  Kuratorem ekspozycji jest etnolog, Dobrawa Skonieczna – Gawlik. Wspólnie z nią wystawę będziemy zwiedzać w Noc Muzeów o godzinie 18.00 i  20.00.


Magiczno-wierzeniowa rola roślin

Rośliny towarzyszą człowiekowi w ważnych aspektach życia rodzinnego i religijnego. Wiele zwyczajów, w których pojawiały się zioła, kwiaty, gałęzie drzew, wywodzi się z czasów pogańskich i mimo przyjęcia religii chrześcijańskiej nadal wierzono, że pewne rośliny ochronią człowieka oraz jego dobytek od wszelkich nieszczęść, zjednają przyrodę, uzdrowią duszę i ciało.  Ziele stosowano w obrzędach ludowych, a informacje o gatunku oraz celu i sposobie jego stosowania przekazywano ustnie z pokolenia na pokolenie. Wierzono, że aby wzmocnić właściwości lecznicze należy pokropić rośliny wodą święconą, które dopiero wówczas nabierały szczególnej mocy, uzyskiwały większą siłę sprawczą i mogły pełnić ważne funkcje w zabiegach magicznych.

Do chwili obecnej okazji do święcenia roślin w kościele katolickim jest kilka:  Boże Narodzenie, Niedziela Palmowa, Zesłanie Ducha Świętego (Zielone Świątki), Boże Ciało i  jego oktawa, Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny (Matki Boskiej Zielnej). Do zabiegów magiczno-religijnych używano poświęconych zielonych gałązek, kwiatów i ziół, wianuszków i wiązanek z roślin. Używano ich w bardzo różnorodny sposób: dotykano i smagano się nimi, noszono przy sobie, wieszano w domu i w obejściu, zatykano w polach i w ogrodzie, palono, okadzano dobytek, ludzi i zwierzęta, spożywano bezpośrednio lub też sporządzano napary do picia. W trakcie różnych zabiegów i obrzędów używano również nieświęconych roślin. Wykorzystywano je do wróżb np. dotyczących przyszłości lub jako element mający zapewnić przychylność natury.

Motywy roślinne w zdobnictwie

Motywy roślinne obecne były nie tylko w sferze wierzeniowej, ale również w sztuce każdej epoki i każdej szerokości geograficznej. Rośliny były inspiracją dla architektów, rzeźbiarzy, malarzy, rzemieślników i twórców ludowych. Naturalne piękno roślin odtwarzano we wzorach  dekoracyjnych, które miały różnorodną formę: drobnych elementów pokrywających całą powierzchnię lub występujących w postaci pasowej, bądź też pojedynczych, większych lub mniejszych motywów, jednobarwnych lub kolorowych. Przez stulecia wzory zaczerpnięte ze świata roślin były kopiowane i przetwarzane przez ludzi zdobiąc przedmioty użytkowe czy stroje ludowe w mniej lub bardziej uproszczonej bądź przekształconej formie. Przedmioty, zarówno te codziennego użytku, jak i odświętne, zdobione były motywami lilii, róż, szarotek, chabrów, bratków, niezapominajek, winorośli, konwalii, dzwonków, fiołków a także kłosów zbóż, pędów kosodrzewiny, szyszek świerkowych, chmielu, ostów, tulipanów, miesięcznicy a nawet maków oraz gałązek bzu (lilaka). Wzór czasem dopełniano owocami jabłoni, poziomki, maliny, śliwki, dzikiej róży, winogrona oraz gałązkami drzew liściastych.

Rośliny symboliczne

Na przestrzeni wieków rośliny stawały się nie tylko inspiracją dla artystów, twórców ludowych, hafciarek i rzemieślników ale również pełniły rolę symboli. Symbolika roślin, wywodząca się z tradycji chrześcijańskich, jest szczególnie widoczna w sztuce sakralnej np. w rzeźbie i obrazach. Kwiatom i gałązkom stanowiącym atrybuty świętych przypisano konkretne znaczenie często poparte Biblią. Kwiat lub zioło pojawiające się w przedstawieniu z wizerunkiem świętego czy błogosławionego, nawiązuje do jego życia bądź śmierci oraz pozwala na identyfikację postaci. I tak lilia jako symbol czystości, niewinności i Kościoła jest atrybutem św. Agnieszki, św. Alberta Wielkiego, św. Alojzego Gonzagi, św. Antoniego Padewskiego,  bł. Bronisławy, św. Doroty, św. Stanisława Kostki, św. Waleriana, św. Idziego oraz św. Józefa. Gałązka oliwna oznaczająca miłosierdzie, pokój i pojednanie to symbol św. Zachariasza. Pęki róż lub pojedyncze kwiaty jako metafora przemijania, tajemnicy, wieczności towarzyszą  wizerunkom  św. Doroty, św. Elżbiety, św. Teresy oraz św. Rozalii. Róża to również - obok zawilca, fiołka, irysa, lilii, cedru, dębu, drzewa figowego, winorośli czy jabłka - atrybut pojawiający się w przedstawieniach Najświętszej Marii Panny.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Wystawa czasowa: „Wszystko ziele. Zioła w obrzędowości i zdobnictwie ludowym”

Kurator: Dobrawa Skonieczna - Gawlik

Organizator: Muzeum w Gliwicach

Wystawa dostępna dla publiczności od 20 maja do 15 sierpnia 2017 roku.




Noc Muzeów, 20 maja 2017, Willa Caro, godz. 17.00

Otwarcie wystawy: Wszystko ziele. Zioła w obrzędowości i zdobnictwie ludowym

Oprowadzanie kuratorskie w Noc Muzeów - godz. 18.00 i 20.00

Wstęp wolny, liczba miejsc ograniczona
Organizator: Muzeum w Gliwicach



Muzeum w Gliwicach

ul. Dolnych Wałów 8a

44-100 Gliwice

www.muzeum.gliwice.pl


Organizatorem Muzeum w Gliwicach jest Miasto Gliwice


Zdjęcie: Dobrawa Skonieczna-Gawlik

Wszystko ziele,  Bukiet na Matki Boskiej Zielnej, Sosnowiec 2015 rok




Dołącz do dyskusji - napisz komentarz

Prosimy o zachowanie kultury wypowiedzi.
Obraźliwe komentarze są blokowane wraz z ich autorami.

Artykuł nie posiada jeszcze żadnych komentarzy.

Dodaj pierwszy komentarz i bądź motorem nowej dyskusji. Zachęcamy do tego.