Fitoterapia

Słowo fitoterapia (phytotherapia) pochodzi od  phyton (roślina) i therapeuo (leczę) i oznacza leczenie roślinami. Termin ten powstał w końcu XIX w. w Niemczech jako reakcja na żywiołowy rozwój leczenia substancjami uzyskanymi syntetycznie. Jest to najbardziej rozległa gałąź medycyny naturalnej, a równocześnie najstarsza i najbardziej udokumentowana naukowo.

Leki roślinne dobrze wpływają na ludzki organizm głównie z tego powodu, że rośliny zawierają wiele podobnych lub identycznych substancji jak te, które znajdują się w organizmie człowieka. Istnieje podobieństwo roślinnego chlorofilu do ludzkiej hemoglobiny, a także roślinnej skrobi do glikogenu u ludzi. Istnieje również podobieństwo występowania, zarówno u roślin jak i u ludzi, takich związkówjak: prostaglandyny (specyficzne hormony komórkowe), interferon (związek ochraniający przed wirusami), niektóre związki hormonalne (estron, estradiol), kwasy nukleinowe, niektóre enzymy trawienne, niektóre neurohormony (acetylocholina, serotonina), histamina, kwas moczowy, lignany, witaminy, aminokwasy, fosfolipidy.  Związki te, przyjęte przez człowieka wraz z lekami roślinnymi, są bardzo dobrze tolerowane, ulegają szybkiemu przyswojeniu i wykorzystaniu przez organizm. Roślinne związki czynne działają łagodnie i powoli. Nowoczesne leki roślinne mogą być stosowane, przy prawidłowym dawkowaniu, przez dłuższy czas, bez negatywnych skutków ubocznych.

q Fitoterapia tradycyjna (galenowa). Lek galenowy to przetwór sporządzony z różnych części rośliny według danego przepisu, który zawiera związki czynne o określonym charakterze działania farmakologicznego (czyli to, co zdaniem wielu osób i zgodnie z tezą Paracelsusa jest najważniejsze w roślinie i oprócz tego substancje balastowe, czyli jak to się niesłusznie określa - ciała mniej ważne, zbyteczne, przeszkadzające. Do leków galenowych zaliczamy więc między innymi: proszki, soki, syropy, alkoholatury, alkoholomiody, miody ziołowe, wyciągi wodne, octowe, glicerynowe, eterowe, olejowe, maście, mazidła, kataplazmy).

q Fitoterapia nowoczesna (paracelsusowa) oparta jest na lekach zawierających substancje chemiczne o określonym działaniu farmakologicznym wyodrębnione z rośliny zwykle w specjalnych warunkach laboratoryjnych. W XIX wieku po raz pierwszy z opium wyizolowano morfinę (rok 1803), a z nasion kulczyby strychninę. Z roślin wyodrębniono chinine, kofeine, morfinę i efedrynę oraz inne związki, które następnie nauczono się syntetyzować sztucznie.

 

Definicja leku roślinnego mówi, że są to środki farmaceutyczne, których głównym składnikiem czynnym są zioła lub ich przetwory i stanowią one ponad 60% jego składu. Tak więc leki roślinne to:

1. wysuszone surowce roślinne (liście, kwiaty, kora, owoce, nasiona) lub odpowiednio skomponowane ich mieszanki przygotowane do bezpośredniego użycia,
2. sporządzone z surowców roślinnych preparaty galenowe (nalewki, wyciągi, maceraty, odwary, napary, syropy),
3. otrzymane z surowca roślinnego farmakologicznie czynne substancje jak na przykład rutyna, escyna.

Synteza pierwszych sulfonamidów w roku 1935 rozpoczęła erę chemioterapii. Wtedy to fitoterapia wraz z badaniami poświęconymi lekowi roślinnemu zostały odsunięte na dalszy plan. Powstawały coraz to nowe, szybko działające, skuteczne jak na owe czasy, leki syntetyczne i dopiero w latach 50-tych naszego wieku zaczęto zastanawiać się nad konsekwencjami ich stosowania. Stwierdzono, że oprócz działania leczniczego wywołują liczne niepożądane działania uboczne, a nawet mogą powodować pewne schorzenia. Korzystny efekt nie zawsze przewyższał jednoczesne niebezpieczeństwo ich stosowania.

W krajach Europy Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych po kilkudziesięciu latach królowania leków syntetycznych, ponad połowa pacjentów korzysta dzisiaj z porad lekarzy medycyny naturalnej lub wykorzystuje naturalne środki lecznicze w profilaktyce. W sytuacji pojawiających się wątpliwości w stosunku do stosowania leków syntetycznych, do łask wróciło ziołolecznictwo podbudowane takimi dziedzinami nauki jak fitochemia czy biochemia. Odkryto na nowo właściwości żeń-szenia, miłorzębu, zielonej herbaty czy jeżówki, a badania naukowe potwierdziły ich działanie. W Polsce zioła stosuje się szeroko, między innymi ze względu na łatwy do nich dostęp, nieduży koszt, wielowiekowe tradycje i skuteczność.