Zespołowość jako rewolucja. Muzeum ASP w Warszawie odkrywa sekrety

Synteza sztuki i architektury

Działające na warszawskiej uczelni Zakłady Artystyczno-Badawcze (ZAB) były unikalnym laboratorium projektowym. To tam narodziła się idea „integracji sztuk” – przekonanie, że architektura, inżynieria i malarstwo stanowią nierozerwalną całość.

Kluczowym wątkiem wystawy jest wieloletnia, interdyscyplinarna współpraca wybitnego architekta Jerzego Sołtana (bliskiego współpracownika Le Corbusiera) oraz ikony światowego malarstwa i op-artu, Wojciecha Fangora. Ich wspólne projekty – od wizjonerskiego, choć niezrealizowanego Pawilonu Polskiego na EXPO '58 w Brukseli, po modernistyczny kompleks SKS „Warszawianka” – trwale zapisały się w historii powojennego modernizmu.

Podziemny salon stolicy w centrum uwagi

Głównym punktem ekspozycji jest szczegółowa rekonstrukcja procesu twórczego stojącego za wnętrzami Dworca Warszawa Śródmieście (1960–1962). Zwiedzający będą mogli zobaczyć rzadko pokazywane plany architektoniczne, makiety oraz oryginalne projekty kolorystyczne autorstwa Fangora.

Wspólne dzieło Sołtana, Fangora i konstruktora Lecha Tomaszewskiego było prekursorskim „dziełem totalnym”. Surowa, betonowa przestrzeń inżynieryjna została tam zintegrowana ze 109 ceramicznymi mozaikami. Kompozycje te, oparte na koncepcji „formy w ruchu”, zostały zaprojektowane z myślą o pasażerach dynamicznie przemieszczających się w pociągach, a ich unikalna paleta barw (ciepła dla kierunku wschodniego, zimna dla zachodniego) pełniła pierwszą w Polsce intuicyjną funkcję nawigacji pasażerskiej.

Informacje praktyczne dla zwiedzających:

Jerzy Sołtan (1913–2005) – krótka nota biograficzna

Jerzy Sołtan to jeden z najważniejszych i najbardziej wpływowych polskich architektów XX wieku, czołowy przedstawiciel modernizmu oraz wybitny teoretyk i pedagog. Przez całe życie zawodowe konsekwentnie rozwijał ideę interdiscyplinarności, łącząc architekturę z inżynierią i sztukami wizualnymi.

Edukacja i paryska szkoła Le Corbusiera

Urodził się w Łatgalii (dzisiejsza Łotwa). W 1935 roku ukończył studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Podczas II wojny światowej trafił do niemieckiego oflagu (Oflag II C Woldenberg), gdzie wraz z innymi uwięzionymi architektami prowadził konspiracyjne studia nad urbanistyką.

Po wyzwoleniu wyjechał do Paryża, gdzie w latach 1945–1949 został bliskim współpracownikiem i asystentem samego Le Corbusiera – papieża światowego modernizmu. Sołtan brał bezpośredni udział m.in. w pracach nad słynną Jednostką Mieszkaniową w Marsylii (Unité d'Habitation) oraz współtworzył Modulor – rewolucyjny system proporcji architektonicznych oparty na wymiarach ludzkiego ciała.

Era warszawska i Zakłady Artystyczno-Badawcze

Po powrocie do Polski w 1949 roku związał się z warszawską Akademią Sztuk Pięknych, gdzie objął profesurę i dziekanat Wydziału Architektury Wnętrz. W 1954 roku założył i stanął na czele Zakładów Artystyczno-Badawczych (ZAB) przy ASP. Zespół ten stał się unikalną placówką, w której studenci i profesorowie wspólnie tworzyli projekty redefiniujące przestrzeń publiczną powojennej Polski.

Wraz ze Zbigniewem Ihnatowiczem, Lechem Tomaszewskim i Wojciechem Fangorem stworzył ikoniczne realizacje z zakresu tzw. „integracji sztuk”. 

W 1967 roku, z powodu rosnących nacisków politycznych i ograniczeń w PRL, Sołtan zdecydował się na stałą emigrację do Stanów Zjednoczonych. Już wcześniej wykładał gościnnie na najważniejszych amerykańskich uczelniach. W latach 1967–1974 pełnił prestiżową funkcję dziekana Wydziału Architektury na Uniwersytecie Harvarda (Graduate School of Design), gdzie blisko współpracował z Walterem Gropiusem. Na Harvardzie nauczał aż do emerytury w 1979 roku, wychowując pokolenia amerykańskich architektów.

Pierwsze obszerne omówienie życia i działalności zawodowej słynnego polskiego architekta znajdziemy w niedawno wydanej w języku angielskim biografii autorstwa Szymona Ruszczewskiego. W publikacji Jerzy Sołtan zadaje nam wszystkim ważne pytanie „Ludzkość potrzebowała i nadal rozpaczliwie potrzebuje schronienia, lecz czy ma też się obyć bez róż? Czy schronienie bez róż jest warte, by w nim żyć?” 

W 2003 roku Politechnika Warszawska przyznała Jerzemu Sołtanowi tytuł doktora honoris causa za wybitne zasługi dla światowej architektury. Zmarł w 2005 roku w Bostonie.

Zdjęcie: Wikipedia, 

1963 rok nowo otwarty podziemny dworzec kolejowy PKP Warszawa Śródmieście. Widoczna jest hala peronowa i betonowe poidełko po prawej stronie. Architekt to Jerzy Sołtan, natomiast za malarstwo, mozaiki, koncepcję opracowania plastycznego odpowiedzialny jest Wojciech Fangor. Ta fotografia nie została pokolorowana. Więcej kolorowych fotografii dworca z lat 60. zachowało się w archiwum muzeum warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych.